Het beleidsdoel Erfgoed en cultuur is vastgesteld in het omgevingsbeleid. De uitwerking van dit beleidsdoel vind je via deze link .
Beleidsprestatie 4-2-1 Erfgoed in de leefomgeving
Wat willen we bereiken?
Bij bescherming van en inspiratie door erfgoed in onze leefomgeving gaat het om structuren, patronen en cultuurlandschappen die door historische ontwikkelingen zijn gevormd. Dit erfgoed bepaalt de identiteit en samenhang van onze leefomgeving. Het gaat hierbij ook om de zorg voor bijzondere objecten als molens en landgoederen, kastelen en kasteelterreinen en hun omgeving. Het draait om de ruimtelijke samenhang.
Wat gaan we doen om dit te realiseren?
Algemeen
- Wij geven erfgoedadvies bij ruimtelijke ontwikkelingen in door de provincie aangewezen cultuurhistorisch waardevolle gebieden: molenbiotopen, landgoed- en kasteelbiotopen, kroonjuwelen en werelderfgoed. De in 2026 vastgestelde handreikingen voor drie kroonjuwelen zijn een extra hulpmiddel voor gemeenten. Bij ontwikkelingen in de invloedssfeer van werelderfgoed stimuleren wij een Heritage Impact Assessment (HIA). Dit is een onderzoek waarin effecten op erfgoed zorgvuldig worden beoordeeld.
- Wij borgen het landschappelijk erfgoedbelang in de ruimtelijke transitieopgaven. We benutten erfgoed als inspiratiebron voor gebiedsontwikkeling en ruimtelijke kwaliteit. De Biografie van Zuid-Holland en de daarin genoemde aanbevelingen blijven ons kompas. In de erfgoedlijn maritieme industrie geven we dit vorm in samenwerking met de betrokken partijen.
- Wij werken verder aan provinciale erfgoeddeals. Erfgoeddeals zijn samenwerkingsverbanden die cultuurhistorie, archeologie en cultuur verbinden met ruimtelijke opgaven.
- Wij starten een onderzoek naar de actuele staat van alle molenbiotopen in Zuid-Holland. Een molenbiotoop is de directe omgeving van een molen die belangrijk is voor de windvang en het zicht op de molen.
- Wij ondersteunen de transitie van agrarische erven door middel van de ervenconsulent (een expert die eigenaren helpt bij de inrichting van hun erf en landschappelijke kwaliteit), in samenwerking met Zuid-Hollands Landschap en Erfgoedhuis Zuid-Holland.
- Wij vergroten samen met Erfgoedhuis Zuid-Holland de aandacht voor zorgvuldige omgang met historische boerderijlinten. De ontwikkelde handreiking vormt de basis voor het verder ondersteunen van gemeenten bij hun zorgplicht voor de omgeving van monumenten in waardevolle boerderijlinten.
- Wij nemen geactualiseerde begrenzingen van landgoed- en kasteelbiotopen op in het omgevingsbeleid, Geoweb en de Cultuurhistorische Atlas.
- Wij dragen binnen de bestaande samenwerkingsverbanden bij aan het behoud en de beleefbaarheid van Werelderfgoederen Molens van Kinderdijk en de Neder-Germaanse Limes, inclusief kennisdeling, een betere bezoekerservaring, grotere bekendheid en sterkere publieksfuncties.
- Wij verlenen een incidentele subsidie voor de herontwikkeling van het entreeterrein van Werelderfgoed Kinderdijk.
Beleidsprestatie 4-2-2 Rijksmonumenten en historische molens in goede staat
Wat willen we bereiken?
Rijksmonumenten en historische windmolens zijn de tastbare verhalen van onze geschiedenis en maken deze geschiedenis beleefbaar. Deze objecten dragen bij aan de identiteit, kwaliteit en leefbaarheid van onze steden en landschappen. De provincie wil dat deze monumenten behouden blijven voor de toekomst. Om hiervoor te zorgen richt de provincie zich op restauratie, herbestemming, verduurzaming en klimaatadaptatie.
Wat gaan we doen om dit te realiseren?
Algemeen
- Om de kwaliteit en rechtsgelijkheid van erfgoedzorg in alle gemeenten te garanderen, houden we interbestuurlijk toezicht (IBT) op gemeentelijke monumentenzorg en gemeentelijke archeologische taken.
- Het Erfgoedhuis Zuid-Holland ondersteunt volgens de gemaakte afspraken de erfgoedsector in Zuid-Holland. Het ondersteunt gemeenten bij het uitvoeren van hun erfgoedtaken.
- Wij werken naar concrete(re) handelingskaders voor erfgoed, monumenten en archeologie in relatie tot klimaatverandering.
- Met doorbraakprojecten in cultuurhistorische centra worden collectieve warmteoplossingen en besparingen gestimuleerd.
Stimuleren en faciliteren bij restaureren en herbestemmen rijksmonumenten en stimuleren bij (groot) onderhoud molens
- Met de subsidieregeling voor de restauratie van rijksmonumenten zorgen we ervoor dat minder rijksmonumenten in Zuid-Holland een achterstand in restauratie hebben. Hierbij is extra aandacht voor kleine rijksmonumenten (fonteinen, gevelstenen, standbeelden, etc.), agrarisch erfgoed, industrieel erfgoed en religieus erfgoed.
- Met subsidies voor regulier en groot onderhoud van molens én met draaipremies worden kostbaardere restauraties aan molens uitgesteld. Onderhoud en draaipremies dragen bij aan het behoud van de technische staat en aan de zichtbaarheid van deze molens. Door jaarlijks geld beschikbaar te stellen, houden wij de kosten voor de instandhouding van de Zuid-Hollandse molens over de langere termijn zo laag mogelijk, blijven de monumentale waarden behouden en kunnen ze veilig worden opengesteld voor het publiek.
- Met de jaarlijkse subsidie stimuleert Restauratie Opleidingsprojecten (ROP) het vakmanschap in de restauratiemarkt. De ROP stimuleert jonge bouwvakkers om het restauratievak te kiezen door opleidingsplaatsen te organiseren.
- Wij ondersteunen met de jaarlijkse subsidie de Molenviergang Aarlanderveen, zodat deze enige nog werkende molengang in de wereld in stand blijft.
- Met de Erfgoedmonitor en leegstandsmonitor houden we elk jaar bij hoeveel achterstand er is bij rijksmonumenten in Zuid-Holland. De uitkomsten van de monitor worden gebruikt voor de ontwikkeling van beleid en een gerichte aanpak bij de restauratie en herbestemming van rijksmonumenten.
- Onze aanjager herbestemming adviseert, verbindt en begeleidt bij grote en complexe herstemmingsopgaven.
- Wij meten het energieverbruik van de monumentenvoorraad (4-jaarlijks, gestart in 2023) om de CO2-reductie bij monumenten te monitoren en ontwikkelen een gerichte aanpak voor monumenten met het hoogste energieverbruik.
- We gaan aan de slag met de uitkomsten van het onderzoek naar de waarden die in kaart zijn gebracht met betrekking tot onbeschermde kerken uit de wederopbouw- en Post ’65 periode. Binnen het om te vormen Netwerk Religieus Erfgoed zetten we in op bewustwording van de waarde van religieus erfgoed.
Beleidsprestatie 4-2-3 Erfgoed verbindt
Wat willen we bereiken?
Erfgoed is niet alleen belangrijk voor een besef van het verleden, maar geeft ook betekenis aan de samenleving van nu en de toekomst. De provincie wil de Zuid-Hollandse geschiedenis via erfgoedlijnen onder de aandacht brengen van (toekomstige) inwoners en bezoekers van Zuid-Holland.
Sinds 2012 maakt de provincie enkele belangrijke hoofdstukken uit de Zuid-Hollandse geschiedenis beter zichtbaar en beleefbaar door middel van zeven erfgoedlijnen. De (toekomstige) inwoners en bezoekers van Zuid-Holland kunnen hierdoor het erfgoed bezoeken en kennisnemen van de bijbehorende verhalen. Om de erfgoedlijnen voor iedereen beleefbaar te maken richt de provincie zich op inwoners en bezoekers in de volle breedte. De provincie wil partijen die een bijdrage kunnen en willen leveren aan het beschermen, beleven en benutten van het erfgoed rondom de erfgoedlijnen betrekken en verbinden. Erfgoedlijnen zorgen daarmee voor verbinding en participatie zoals opgenomen in het verdrag van Faro.
Omdat erfgoed de mens vertelt waar ze vandaan komt en wie zij is, vindt de provincie het belangrijk dat iedereen ook online toegang heeft tot Zuid-Hollandse archieven, erfgoedcollecties en verhalen.
Zuid-Hollands immaterieel erfgoed (cultuur die je ervaart, zoals gewoontes, verhalen en feesten) verbindt mensen en gemeenschappen van jong tot oud. De provincie vindt dit waardevol. De provincie vindt het belangrijk om de verantwoordelijkheid voor het levend en actueel houden van immaterieel erfgoed bij de gemeenschappen, groepen of individuen die het beoefenen zelf te houden, maar faciliteert en/of ondersteunt het immaterieel erfgoed wel.
Wat gaan we doen om dit te realiseren?
Algemeen
Erfgoed Verbindt staat voor het zichtbaar, beleefbaar en toegankelijk maken van het Zuid-Hollandse erfgoed voor inwoners en bezoekers. Via erfgoedlijnen, immaterieel erfgoed en digitalisering verbindt de provincie verhalen, plekken en gemeenschappen met elkaar. Samenwerking, participatie en het doorgeven van erfgoed aan toekomstige generaties staan daarbij centraal.
- De provincie faciliteert immaterieel erfgoed door ondersteuning van erfgoedgemeenschappen via Erfgoedhuis Zuid-Holland.
- Erfgoedinstellingen in Zuid-Holland worden via het Erfgoedhuis Zuid-Holland ondersteund bij digitaliseringsopgaven, onder meer door inzet van een digitale erfgoedcoach (begeleiding bij digitalisering) en een data cleaner (gericht op het verbeteren van de kwaliteit van digitale data). We maken afspraken over continuering en uitbreiding van deze taken.
- We digitaliseren de komende jaren onze papieren archeologische collectie en onze kunstcollectie, zodanig dat informatie hierover duurzaam toegankelijk en herbruikbaar wordt.
- Op basis van een participatietraject binnen opgave erfgoed en cultuur wordt in 2027 jongerenparticipatie structureel ingebed in ons beleid.
Samenwerken bij erfgoedlijnen
- Met het programma Erfgoedlijnen maken we belangrijke hoofdstukken uit de geschiedenis van Zuid-Holland beter zichtbaar en beleefbaar voor inwoners en bezoekers. Dit doen we samen met meer dan 300 partners, georganiseerd rondom de erfgoedtafels. Erfgoedtafels zijn netwerken van partners rondom de erfgoedlijnen.
- Met de subsidieregeling Erfgoedlijnen subsidiëren we in 2027 ongeveer 65 uitvoeringsprojecten. Dit gebeurt mede op advies van de Erfgoedtafels. Deze projecten dragen bij aan de ontwikkeling van de erfgoedlijnen en aan de restauratie van rijksmonumenten binnen de erfgoedlijnen.
- We organiseren één gezamenlijke themabijeenkomst voor de partners op de erfgoedlijnen. Daarnaast wordt op een erfgoedtafel het onderwerp streekgeschiedenis besproken én verbonden aan materieel erfgoed van de erfgoedlijn.
- We maken een start met een netwerkanalyse voor minimaal één erfgoedtafel ter stimulering van de vitaliteit. We betrekken daarnaast jongeren bij de erfgoedtafels, volgend op de uitkomst van het onderzoek naar een jongerenplatform. Fysieke toegankelijkheid voor mensen met een beperking zal (blijvend) worden gestimuleerd.
- We verkennen kansrijke nieuwe erfgoedlijnen.
- Via de Erfgoedlijnen zetten we in op het gebruik van digitale middelen om de verhalen te (blijven) vertellen met bijvoorbeeld podcasts, podwalks, fietsroutes, wandelroutes, VR-presentaties, vlogs, blogs en drone-video’s.
Beleidsprestatie 4-2-4 Archeologie beschermen en beleefbaar maken
Wat willen we bereiken?
Archeologie vertelt het verhaal van de geschiedenis onder onze voeten. De provincie beschermt dit bodemarchief zodat ze het kan doorgeven aan de volgende generaties. Want iedere generatie stelt uiteindelijk vanuit haar eigen perspectief vragen aan het verleden en heeft nieuwe onderzoeksmethodes.
De provincie wil archeologische waarden ruimtelijk beschermen (in situ behoud) en haar archeologische vondsten en bijbehorende documentatie bewaren (ex situ behoud). Daarbij wil zij dat deze vondsten voor iedereen toegankelijk zijn. De provincie stimuleert het zichtbaar en beleefbaar maken van archeologie en het betrekken van inwoners en bezoekers van Zuid-Holland bij archeologie. Dit is in lijn met internationale verdragen (Malta en Faro). De provincie wil inwoners en bezoekers daarmee enthousiast maken voor archeologisch erfgoed als onderdeel van hun leefomgeving.
Wat gaan we doen om dit te realiseren?
Algemeen
- We beschermen archeologische waarden in ruimtelijke ontwikkelingen en gebiedsprocessen. We geven archeologisch advies bij ontwikkelingen in gebieden met archeologische waarden of verwachtingen en ondersteunen gemeenten bij de uitvoering van archeologische taken binnen de Omgevingswet. Ook bevorderen we een goede borging van archeologie in omgevingsvisies, programma’s en vergunningverlening.
- We actualiseren de archeologische terreinen van provinciaal belang en versterken de verankering van archeologische waarden in het omgevingsbeleid.
- We onderzoeken de kwetsbaarheid van archeologisch erfgoed in relatie tot klimaatverandering, energietransitie en andere ruimtelijke ontwikkelingen.
Beschermen, beleven en benutten van archeologische waarden
- In ons archeologisch depot bewaren we ons archeologisch erfgoed. We zorgen voor het professioneel beheren, behouden en toegankelijk maken van archeologische vondsten. Vondsten bewaren we als wettelijke taak voor kennisontwikkeling en voor het bereiken en betrekken van een breed publiek.
- Wij verhuizen in 2029 naar een archeologisch depot dat aan wettelijke eisen voldoet en voldoende ruimte biedt. We bereiden deze verhuizing gefaseerd voor en actualiseren het depotbeleid komende twee jaar zodat dit aansluit op de toekomstige situatie en de eisen aan beheer en toegankelijkheid.
- Wij geven opvolging aan de aanbevelingen uit het Inspectierapport van het Provinciaal Archeologisch Depot Zuid-Holland en versterken de kwaliteit van beheer, bewaarcondities en werkprocessen.
- Wij actualiseren de Provinciale Onderzoeksagenda Archeologie en ontwikkelen nieuwe onderzoekskaders voor actuele archeologische thema’s en opgaven.
- We vergroten de zichtbaarheid, beleefbaarheid en publieksparticipatie van archeologisch erfgoed via de subsidieregeling archeologie en samenleving, projecten, erfgoedlijnen, educatie en publieksactiviteiten.
Beleidsprestatie 4-2-5 Cultuur en bibliotheken
Wat willen we bereiken?
Cultuur levert een belangrijke bijdrage aan een leefbare, veerkrachtige, slimme en inclusieve samenleving. Cultuur geeft energie en ontwikkelt talent en creativiteit. Het maakt slim, gezond en vindingrijk. En cultuur verbindt, maakt de leefomgeving aantrekkelijk en geeft identiteit. Daarom zet de provincie zich in voor een goed en gespreid cultuuraanbod in Zuid-Holland en voldoende mogelijkheden voor actief deelnemen aan activiteiten op het gebied van kunst en cultuur, amateurkunst en talentontwikkeling. Laagdrempelig en toegankelijk voor iedereen.
Zuid-Holland kent grote verschillen in cultuuraanbod tussen stedelijke en landelijke gebieden. Terwijl de grote steden een breed cultuuraanbod hebben, beschikken kleinere gemeenten over minder voorzieningen. Daarnaast zijn er verschillen in deelname aan cultuur tussen inwoners. Dit leidt tot kansenongelijkheid. De provincie wil deze regionale ongelijkheid verkleinen en de toegang tot cultuur te vergroten.
De provincie werkt aan beschikbare en bereikbare openbare bibliotheekvoorziening in Zuid-Holland waar inwoners van Zuid-Holland een plek vinden voor ontwikkeling, ontmoeting, ondersteuning en debat.
Wat gaan we doen om dit te realiseren?
Algemeen
- Wij stellen de instellingen in de Basisvoorziening Cultuur en Erfgoed via boekjaarsubsidies in staat om gemeenten, onderwijs en andere partijen te ondersteunen bij het toegankelijk maken van cultuur en erfgoed in Zuid-Holland.
- We geven samen met onze partners invulling aan de afspraken in het Meerjarig afsprakenkader Basisvoorziening Cultuur en Erfgoed 2026-2030.
- Wij ondersteunen de twee nationaal erkende bevrijdingsfestivals in Zuid-Holland met een boekjaarsubsidie. Het gaat om het Provinciaal Bevrijdingsfestival en het Haags Bevrijdingsfestival.
- Wij versterken samen met onze partners cultuureducatie op school via het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK).
- Wij voeren bestuurlijk overleg met het Rijk en de Zuid-Hollandse cultuurregio's over de voortgang van de afspraken in het Cultuurconvenant Zuid-Holland 2025-2028.
- Wij werken in IPO-verband aan bouwstenen voor geactualiseerde bestuurlijke afspraken met Rijk en VNG over de rol en taken van provincies en andere overheden in het cultuurbestel (vanaf 2029).
- Wij werken in IPO-verband met de VNG en het ministerie van OCW de Bestuurlijke Afspraken Cultuurbeoefening 2025-2028 verder uit.
- Wij organiseren een wethouder- en beleidsmakerbijeenkomst cultuur en erfgoed.
- Wij stellen Probiblio via een boekjaarsubsidie in staat om de openbare bibliotheken en het bibliotheeknetwerk in Zuid-Holland professioneel te ondersteunen.
- Wij blijven samenwerken en afstemmen met Probiblio, het Rijk, Zuid-Hollandse gemeenten en andere provincies om het landelijk en provinciaal bibliotheeknetwerk te versterken en middelen effectief en efficiënt in te zetten.
- Wij bereiden ons, in overleg met onze partners, voor op de inwerkingtreding van de gewijzigde Wsob en de nieuwe toezichtstaak voor provincies.
- Wij beheren én activeren onze kunstcollectie met tentoonstellingen en publieksprogramma's.
