Paragraaf Brede Welvaart

De Brede Welvaart Foto (hierna: de Foto) brengt de brede welvaart in twaalf thema's in beeld. Zuid-Holland scoort het hoogst op cultuur, welbevinden en onderwijs, en het laagst op milieu en klimaat, veiligheid, sociale samenhang en wonen. Ook materiële welvaart blijft laag, al verbetert die score al jaren.

In de thematische uitwerking van de vorige begroting kwam dit beeld terug. De meeste inwoners zijn tevreden met hun leven, en dat aandeel ligt in Zuid-Holland iets onder het landelijk gemiddelde maar kruipt daar elk jaar dichter naartoe. De financiële middelen van huishoudens nemen toe en de armoede daalt, maar het aandeel huishoudens met problematische schulden en energiearmoede stijgt. De gezondheid laat een gemengd beeld zien, met goede zorgbereikbaarheid en zorgkosten, maar een dalende beoordeling van de eigen gezondheid en toenemend risicogedrag (roken, ernstig overgewicht). Wonen springt eruit als knelpunt, de afname van beschikbare huur- en koopwoningen is in Zuid-Holland nog duidelijker dan landelijk. Op mobiliteit is het beeld wisselend, met veel files en een slechtere bereikbaarheid van ov en hoofdwegen, maar meer laadpalen en schone voertuigen. De indicatoren voor milieu en klimaat staan het verst van de wettelijke norm, al groeien de meeste geleidelijk naar de norm toe.

Alle bronnen wijzen erop dat de verschillen binnen Zuid-Holland groter zijn dan tussen provincies. De Brede Welvaart Foto spreekt van een provincie met twee snelheden. Aantrekkelijke gebieden (steden en omliggende forensengemeenten) floreren, dankzij onderwijsinstellingen en de concentratie van bedrijvigheid, fungeren als emancipatiemotoren en trekken nieuwe inwoners aan, terwijl andere groepen achterblijven, vooral mensen met een lagere opleiding of beperkte vaardigheden en versterkt door de druk op de woning- en energiemarkt. Dat geldt zowel tussen gemeenten als tussen buurten binnen gemeenten.

Op het niveau van de COROP-regio's heeft Groot-Rijnmond de meeste indicatoren onderaan de ranglijst 'hier en nu' van heel Nederland en scoort ook de agglomeratie Den Haag laag, terwijl Leiden en Bollenstreek en Delft en Westland juist tot de hoogst scorende regio's behoren.

De Kringdialoog van RaboResearch voegt hier een kwalitatieve laag aan toe. Hieruit blijkt dat inwoners hechten aan verbindend leiderschap, hoop en perspectief, maar dat ze polarisatie en wantrouwen in instituties ervaren. Verder is de roep om kansengelijkheid en intergenerationele verbinding breed, terwijl jongeren obstakels voelen rond mentale druk, woningnood, studieschulden en gebrek aan perspectief. Gemeenschapszin en sociale netwerken worden gewaardeerd, maar staan onder druk door individualisering, sociale uitsluiting, groeiende stad-platteland verschillen en een digitale kloof. Gezondheid wordt breed opgevat (mentaal, fysiek, financieel), met waardering voor preventie naast zorgen over stress en burn-out.

Op fysiek en economisch vlak is er sterke waardering voor lokale veerkracht en autonomie (energie- en voedselinitiatieven, buurtplatforms), deels vanwege zorgen over fysieke en geopolitieke veiligheid die worden versterkt door de ligging van de Rotterdamse haven. Wonen springt er ook uit als knelpunt (woningnood, onbetaalbare huur, belemmerende regelgeving). Inwoners zien hiervoor kansen in keten-overstijgende samenwerking rond wonen, energie en zorg, waartussen ze nu versnippering ervaren.

De Foto laat over de afgelopen tien jaar zien welke thema's vooruitgaan en welke achteruitgaan. Verbeterd zijn welbevinden, materiële welvaart en arbeid en vrije tijd. Verslechterd zijn gezondheid, sociale samenhang en wonen, waarbij wonen het sterkst daalde.

De monitor van het CBS voegt daar een meerjarige vergelijking aan toe. Over de opeenvolgende edities van de CBS-monitor neemt de relatieve positie van Zuid-Holland geleidelijk af. Het aantal indicatoren waarop de provincie tot het landelijke topkwart behoort, daalde van negen in 2021 naar vijf in 2025, terwijl het aantal indicatoren in het onderste kwart onverminderd hoog bleef. Tegelijk ontwikkelt het merendeel van de indicatoren zich in absolute zin gunstig of stabiel, wat erop wijst dat Zuid-Holland vooruitgaat, maar minder snel dan andere regio's. Veel verbeteringen vinden plaats vanaf een nog ongunstig niveau.

De brede welvaart 'later' laat zien of we voldoende hulpbronnen doorgeven aan volgende generaties.

De monitor van het CBS structureert deze dimensie via vier soorten kapitaal: economisch (vermogen en reserves), natuurlijk (natuur, milieu en grondstoffen), sociaal (vertrouwen, cohesie en instituties) en menselijk (kennis, gezondheid en arbeidsvermogen). Zuid-Holland scoort laag op drie van deze vier. Alleen het menselijk kapitaal vormt een uitzondering, al ligt de ervaren gezondheid er onder het gemiddelde. Bij het natuurlijk kapitaal heeft de provincie weinig groen-blauwe ruimte, het meeste bebouwde gebied, relatief weinig woningen met zonnepanelen en een hoge broeikasgasuitstoot per inwoner. Het economisch kapitaal wordt gedrukt door een laag mediaan vermogen van huishoudens en het sociaal kapitaal door de laagste sociale cohesie in de woonbuurt van alle provincies en weinig onderling vertrouwen. Zuid-Holland staat landelijk op geen enkele 'later'-indicator in het bovenste kwart en op veel indicatoren in het onderste kwart.

Hoewel de dimensie ‘elders’ ook een belangrijk deel van brede welvaart vormt, is deze bij het CBS nog in een vroeg stadium van ontwikkeling. Denk hierbij aan indicatoren die een beeld geven van de invoer van grondstoffen en de impact die onze consumptie heeft op de rest van de wereld. We nemen deze dimensie nu dus nog niet mee, maar doen dit zodra de indicatoren toereikend zijn wel.

De thematische uitwerking in de paragraaf Brede welvaart laat zien hoe de provinciale beleidsdoelen bijdragen aan het versterken van de brede welvaart en welke afwegingen daarbij een rol spelen.